Denizli İli, Dalaman Çayı Havzası Ve Çay Balıkları

Birkaç ay sürecek bu yazı dizisinde yaşadığım il sınırları içinde bulunan Dalaman Çayı Havzası ve burada yaşayan çeşitli balık türleri (tüm soğuk su kaynakları gibi çoğunluğu (%80’in üzerinde) Sazangiller grubuna mensup ve diğer balık türleri) hakkında pratik ve teorik (literatüre dayalı) bilgileri paylaşacağım.

Esasen ilimiz Denizli sınırları içinde üç adet akarsu mevcuttur, bunlar: Büyük Menderes Nehri, Dalaman Çayı ve Akçay’dır. Ben bu üç akarsudan nispeten ulaşımı daha kolay olan Dalaman Çayı’nı seçtim. Gezilerimi geçtiğimiz ay (Kasım) çayın daha çok ilimizin Güney taraflarındaki (Muğla il sınırına yakın) kısmında yaptım.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/011220251325491.jpg[/IMG]
Dalaman Çayı’ndan bir görüntü

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/011220251327241.jpg[/IMG]
Dalaman Çayı Kelekçi kolu üzerinde bulunan Alcı Mevkii

Çayın toplam uzunluğu 229 km (Denizli bölgesindeki uzunluğu 81 km), toplam havza alanı 3.500 km²'dir. Yukarı çığırında dar ve derin vadide hızlıca akan çay (daha çok Denizli ili sınırları içerisinde bulunan ‘yukarı havza’ olarak adlandırılan kısım ve hemen akabindeki Muğla bölümünün Kuzey tarafı), aşağı çığırında taşıdığı alüvyonlarla Dalaman ovasını oluşturur. Ovadaki akış daha yavaştır. Akarsu karstik kaynaklarla beslenir. Gölhisar’ın doğusundaki Kapaklı dağından doğar (Burdur ili sınırları içinde), Muğla-Köyceğiz sınırını geçerek Akdeniz'e dökülür. Önemli kolları; Horzum, Yuvarlak, Kelekçi ve Kireniş Çayları’dır (Saraçoğlu, 1990; Anonim,2004). Akarsu üzerinde daha çok ziyaret ettiğim yerler Kelekçi kolu üzerindeki Alcı, Karaismailler ve Sandalcık Mevkiileri’dir.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/011220251328551.jpg[/IMG]
Dalaman Çayı Haritası

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/011220251329431.jpg[/IMG]
Dalaman Çayı Denizli (ve Burdur) Bölümü

Akarsuyun Denizli havzası kısmındaki balıkların çoğu yukarda belirttiğim gibi Sazangiller balıkları olmak üzere başlıcaları, Tatlısu kefali [B](Leuciscus cephalus, Linnaeus, 1758)[/B] , Bıyıklı balık [B](Barbus plebejus escherichi, Steindachner, 1897)[/B] , Siraz ya da Bergama Karabalığı [B](Capoeta capoeta bergamae , Karaman, 1969)[/B] , Ankara Çamur balığı [B](Angora Loach , Oxynoemacheilus angorae/Nemachilus angorae, Steindachner, 1897)[/B] ve Dikence’dir [B](Gasterosteus aculeatus Linnaeus, 1758).
[/B]
Gelecek ay çayın özellikleri ve balıkları hakkında bir miktar daha malumat vermeyi planlıyorum, tekrar görüşmek dileğiyle, herkese keyifli, sağlıklı ve huzurlu hobiler dilerim.

Bu bölümde Yukarı Dalaman Çayı havzasının sahip olduğu topografik, hidrolojik (Şekil 1.), jeolojik, litolojik, iklim, bitki örtüsü, toprak özellikleri üzerinde durulacaktır. Havzayı, kuzeyde Kocaçal Tepe (1728 m.), doğudan Eşeler Dağı (2269 m.), güneyde ise Yalnızca Tepe (2027 m.) ve batıda güney-kuzey yönlü uzanan Kır Dağları ile sınırlamaktadır.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/070120261243441.jpg[/IMG]
[B]Şekil 1.[/B] Yukarı Dalaman Çayı Havzası’nın hidroloji haritası

Yukarı Dalaman Çayı Havzası’nda bulunan Acıpayam Ovası ortalama 885 m rakıma sahiptir. Havzanın en yüksek noktasını 2419 metre ile güneybatı sınırında yer alan Bozdağ oluşturmaktadır (Şekil 2). Havzanın yükseltisi doğuya doğru artmaktadır. Havza çevresinde yüksek rakıma sahip dağlık alanların bulunması akarsularda akışın ve buna bağlı olarak da aşındırmanın fazla olmasına neden olmaktadır. Bu durum akarsuda taşınan katı yük miktarını arttırmıştır. Ana akarsudan yan kollara doğru gidildikçe rakımın arttığı görülmektedir.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/070120261245021.jpg[/IMG][IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/070120261245191.jpg[/IMG]
[B]Şekil 2.[/B] Yukarı Dalaman Çayı Havzası’nın sırasıyla yükseklik ve eğim haritası

Yukarı Dalaman Çayı Havzası içerisinde bulunan akarsuların su kalitesi üzerinde havzanın sahip olduğu litolojik özellikler oldukça önemlidir. Havza çeşitli jeolojik zamanlarda oluşmuş kayaçları bir arada bulundurmaktadır. Havzanın jeolojik yapısı, bölgenin uzun jeolojik geçmişi, tektonik hareketler ve farklı iklim koşullarının etkisiyle şekillenmiştir. Havzada genellikle kireçtaşları, şistler, kumtaşları ve yer yer volkanik kayaçlar gibi çeşitli litolojik birimler görülür. Bu kayaçların farklı dirençleri ve geçirgenlikleri, havzanın topografyasını ve su kaynaklarının dağılımını etkilemektedir. Havzanın güneyinde pliyosen yaşlı kırıntılı kayaçlar, doğusunda mesozoyik yaşlı volkanik kayaçlar, batısında ise mesozoyik yaşlı kireç taşları yaygın olarak görülmektedir. Kırıntılı kayaçlar genellikle kumtaşı ve çakıltısı gibi gevşek ve geçirimliliği fazla olan kayaçlardır. Havzada dünit gibi mesozoyik yaşlı volkanik kayaçlar yüksek oranda olivin içermektedirler. Minerallerin çözünmesi sonucu suya karışması EC ve pH değerlerinde artışa neden olmaktadır. Aynı zamanda havzanın batısında yoğun olarak görülen mezozoik yaşlı kireçtaşları büyük ölçüde kalsiyum karbonat içermektedirler. Bu kayaçlar su ile etkileşimi sonucunda Ca2+ ve HCO3- iyonları suya geçer ve suyun pH’ını alkali hale getirerek sertlik derecesini arttırmaktadır.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/070120261246541.jpg[/IMG][IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/070120261247131.jpg[/IMG]
[B]Şekil 3.[/B] Yukarı Dalaman Çayı Havzası’nın sırasıyla jeoloji ve litoloji haritası

Havzanın sıcaklık dağılış haritasına göre havzada sıcaklık ortalamaları 5 ila 16 °C arasında değişmektedir (Şekil 6). Havza tabanından çerçeveye doğru gidildikçe yükseltinin artmasıyla birlikte sıcaklıkların azaldığı görülmektedir (Şekil 4). Havza tabanında görülen yüksek sıcaklık ortalaması yaz aylarında buharlaşmayı artırmaktadır. Bu durum akarsuların debisini düşürmekte ve suyun sıcaklığını arttırarak çözünmüş oksijen kapasitesini azaltmaktadır. Havzanın yıllık toplam yağış değerleri ise 682 ila 802,9 mm arasındadır. Havzada doğuya doğru gidildikçe yağış miktarları önce kademeli olarak düşmekte, Kır Dağları’ndan itibaren ise güneybatıya doğru gidildikçe değerler yükselmektedir. Haritaya göre havzada en fazla yağış, Dalaman Çayı’nın kaynağını aldığı dağlık alanlarda özellikle de güneybatısında yer alan Kır Dağları’nda görülmektedir (Şekil 4). Yüksek yağış alan bölgeler akarsularda debinin artmasına bağlı olarak erozyonu arttırmakta ve taşınan yük miktarını arttırmaktadır.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/070120261248241.jpg[/IMG][IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/070120261248401.jpg[/IMG]
[B]Şekil 4.[/B] Yukarı Dalaman Çayı Havzası’nın sırasıyla sıcaklık ve yağış dağılış haritası

Havzada tarımsal faaliyetlerin gerçekleştirildiği ova tabanı haricinde kalan yüksek ve dağlık alanlar bitki örtüsünün yoğun olarak görüldüğü alanlardır (Şekil 5). Bu alanlarda görülen bitkiler yüzey sularının akış hızını azaltmakta ve zemine sızma oranını arttırmaktadır. Bu durum akarsuların debisini olumsuz yönde etkilemektedir. Akarsularda debinin düşmesi su sıcaklığının artmasına, çözünmüş oksijen seviyesinin düşmesine ve kirlilik konsantrasyonunun yükselmesine neden olmaktadır.

Havzanın doğusunda kireçsiz kahverengi orman toprakları, güneyinde kahverengi orman toprakları, batısında ise kırmızımsı kahverengi topraklar yaygın olarak görülmektedir (Şekil 5). Bu topraklar, toprağın pH, mineral içeriği, organik madde zenginliği ve erozyon faaliyetlerine olan hassasiyeti bakımından su kalitesi üzerinde önemli etkilere sahip olabilmektedir. Kireçsiz kahverengi orman toprakları genellikle düşük pH ve organik madde taşınımı ile suyun asidifikasyonuna neden olabilirken, kahverengi orman toprakları daha dengeli bir bileşim sunabilmektedir. Kırmızımsı kahverengi topraklar ise demir ve mineral içeriği ile EC ve TDS değerlerini arttırabilmektedir.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/070120261249521.jpg[/IMG][IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/070120261250061.jpg[/IMG]
[B]Şekil 5.[/B] Yukarı Dalaman Çayı Havzası’nın sırasıyla bitki örtüsü ve toprak türleri dağılış haritası

[B]Kaynak:[/B] Akşit, S. (2025). "Doğal Ortam Koşullarının Akarsuların Su Kalitesi Üzerine Etkileri: Yukarı Dalaman Çayı Havzası Örneği", Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 70, 345-360.

[B]Not:[/B] Yukarda yapılmış olan bilimsel çalışmaya ek olarak saha gözlemlerimde en çok rastladığım bitki türleri üst havzadaki yüksek akıntıyla uyumlu olan seyrek ve bodur sayılabilecek saz bitkileri, su yosunu (Willow moss), su düğmesi olarak adlandırılan 'Ranunculus aquatilis' gibi sucul bitkilerin yanı sıra yine suyu çok seven ve tüketen çay boyunca denk geldiğim Kavak, Söğüt, Kızılağaç gibi ağaç türleriyle beraber sıkça gördüğüm yabani erik/böğürtlen çalılıklarıydı.

Merhaba, yakın bir coğrafya olduğundan balıklarla ilgili ayrıntıları sabırla beklemekteyiz. Burada değineceğiniz bilgiler bir biyotop akvaryum oluşturma çabasındaki kişiler için ışık tutabilir.

Bölgede çok gezen biri olarak çayın denize döküldüğü alanı yüzeysel olarak inceleme fırsatım oldu. Havza Dalaman ilçesine çok yakın ve havaalanına teğet geçtiğinden ciddi bir kirlenme tehdidi altında olduğunu söyleyebilirim.

Bir de, aynı bölgede olması ve isim benzerliğinden dolayı çok karıştırılan "[B]Dalama[/B]" köyünden söz etmek istiyorum. Bu köy Aydın'ın Efeler (Yenipazar?) ilçesine bağlı yaklaşık 2000 yıllık tarihi olan bir köydür. Büyük Menderes, Ayaklı Çay, Çağlayan Çayı, Kurudere Çayı, Evlenbey Çayı, Eymir Deresi ve Çarşı Deresi gibi akarsuların geçtiği bir yer olsa da [B]Dalaman[/B] çayıyla bir alakası yoktur. Kurtuluş savaşımızın başlangıcında en önemli yer tutan Kuva-i milliye Hareketi Ege bölgesinde ilk olarak Yörük Ali Efe tarafından Dalama´da başlatılmıştır. "Şu Dalama'dan geçtin mi/Soğuk da sular içtin mi/efelerin içinde /Yörük de Ali'yi seçtin mi " şeklinde türkülere de girmişir.
https://tr.wikipedia.org/wiki/Dalama,_Efeler

Orhan abi değerli bilgiler için çok teşekkürler [:iyi:]

[QUOTE=GhostKoi]Merhaba, yakın bir coğrafya olduğundan balıklarla ilgili ayrıntıları sabırla beklemekteyiz. Burada değineceğiniz bilgiler bir biyotop akvaryum oluşturma çabasındaki kişiler için ışık tutabilir.

Bölgede çok gezen biri olarak çayın denize döküldüğü alanı yüzeysel olarak inceleme fırsatım oldu. Havza Dalaman ilçesine çok yakın ve havaalanına teğet geçtiğinden ciddi bir kirlenme tehdidi altında olduğunu söyleyebilirim.

Bir de, aynı bölgede olması ve isim benzerliğinden dolayı çok karıştırılan "[B]Dalama[/B]" köyünden söz etmek istiyorum. Bu köy Aydın'ın Efeler (Yenipazar?) ilçesine bağlı yaklaşık 2000 yıllık tarihi olan bir köydür. Büyük Menderes, Ayaklı Çay, Çağlayan Çayı, Kurudere Çayı, Evlenbey Çayı, Eymir Deresi ve Çarşı Deresi gibi akarsuların geçtiği bir yer olsa da [B]Dalaman[/B] çayıyla bir alakası yoktur. Kurtuluş savaşımızın başlangıcında en önemli yer tutan Kuva-i milliye Hareketi Ege bölgesinde ilk olarak Yörük Ali Efe tarafından Dalama´da başlatılmıştır. "Şu Dalama'dan geçtin mi/Soğuk da sular içtin mi/efelerin içinde /Yörük de Ali'yi seçtin mi " şeklinde türkülere de girmişir.
https://tr.wikipedia.org/wiki/Dalama,_Efeler[/QUOTE]

Erkut Abi değerli katkıların için teşekkür ederim. Ne yazık ki çayın yukarı bölgesinde de sanayi atıkları, tarımsal faaliyetler vb. nedenlerle oldukça ciddi bir kirlenme söz konusu. Hatta gezdiğim bazı mevkilerde bulunan köylerde evvelki senelerde bu konularla ilgili protestolar olmuştu. Özellikle arayıp ta bulamadığım Dikence balığını (yalnızca yavru tatlı su kefallerine denk gelebildim) ise youtube videolarında özellikle Amerika ve İngiltere'deki tatlı su kaynaklarında nasıl kolayca tuttuklarını görünce hayrete düşmüş ve oldukça üzülmüştüm. Umarım ilerleyen zamanlarda bu kötü durumlar düzelir zira işaret ettiğin gibi sadece ekolojik açıdan değil tarihi ve kültürel olarak da çok kıymetli yerler bu bölgeler.

[QUOTE=bendeniztayfun]Orhan abi değerli bilgiler için çok teşekkürler [:iyi:][/QUOTE]

Tayfun Kardeşim beğenmene çok memnun oldum. Uzun zamandır göremiyorum seni forumda, gözlerim arar oldu. Umarım daha sıkça gelirsin foruma özlediğimiz paylaşımlarını tekrardan yaparsın.

İnşallah Orhan abi bir süredir sarmıyor forum ne yalan söylüyeyim. Ama daha sık girmeye çalışıcam. Siz değerli hobidaşlar varken herzaman bu hobinin içerisinde kalmaya devam edicez. Saygılar…

Orhan abi , öncelikle hayırlı olsun. Değerli bilgilerin içinde teşekkür ederim sayende bilmediğim şeyler öğrendim.
Çalışmalarında kolaylık ve başarılar dilerim.
Selamlar, saygılar
(Konuyu kaçırmışım hakkını helal et, acayip yoğunum biraz dalgınlık ve zamansızlık var [:((] )

[QUOTE=HarunYILDIRIM]Orhan abi , öncelikle hayırlı olsun. Değerli bilgilerin içinde teşekkür ederim sayende bilmediğim şeyler öğrendim.
Çalışmalarında kolaylık ve başarılar dilerim.
Selamlar, saygılar
(Konuyu kaçırmışım hakkını helal et, acayip yoğunum biraz dalgınlık ve zamansızlık var [:((] )[/QUOTE]

Harun Kardeşim konuyu beğendiğine memnun oldum. Estağfurullah ne demek, senin de Tayfun kardeşimin de bende yeri ayrıdır. Her daim görüşemesek de gönüllerimiz bir. Zaman zaman iş güçten fırsat bulamıyorsun biliyorum hakkım her zaman helal, sen de helal et [:)] Kendine iyi bak, işlerin uygun oldukça daha sık gelirsen seni de Tayfun kardeşimi de buralarda görmek isterim. Tekrar görüşmek dileğiyle [:)] [:iyi:]

[QUOTE=Orhan76]

Harun Kardeşim konuyu beğendiğine memnun oldum. Estağfurullah ne demek, senin de Tayfun kardeşimin de bende yeri ayrıdır. Her daim görüşemesek de gönüllerimiz bir. Zaman zaman iş güçten fırsat bulamıyorsun biliyorum hakkım her zaman helal, sen de helal et [:)] Kendine iyi bak, işlerin uygun oldukça daha sık gelirsen seni de Tayfun kardeşimi de buralarda görmek isterim. Tekrar görüşmek dileğiyle [:)] [:iyi:][/QUOTE]

Allah razı olsun Orhan Abim, tabi ki helal olsun ne demek ... [:3]

Orhan Bey merhaba,

Yerel türlere ilgi duyan ve eğitimini coğrafya üzerine yapmış bir hobici olarak büyük bir heyecanla konuyu takip edeceğim. Özellikle ikinci mesajınızı okurken profilinize girip mesleğinize bakma gereksinimi duydum. Her şeyin inanılmaz hızlı değiştiği ve tüketildiği bir dönemde forumların eskisi gibi kalması bence çok zor. Yine de forumları diğer paylaşım platformlarından ayıran da bence bu başlık gibi içerikler.

Henüz tamamlanmamış bir başlık olsa da şimdiden teşekkürler.

[QUOTE=Eldurmaz]Orhan Bey merhaba,

Yerel türlere ilgi duyan ve eğitimini coğrafya üzerine yapmış bir hobici olarak büyük bir heyecanla konuyu takip edeceğim. Özellikle ikinci mesajınızı okurken profilinize girip mesleğinize bakma gereksinimi duydum. Her şeyin inanılmaz hızlı değiştiği ve tüketildiği bir dönemde forumların eskisi gibi kalması bence çok zor. Yine de forumları diğer paylaşım platformlarından ayıran da bence bu başlık gibi içerikler.

Henüz tamamlanmamış bir başlık olsa da şimdiden teşekkürler.[/QUOTE]

Tolga Hocam Merhaba,

Kıymetli düşünceleriniz için teşekkür ederim. Forumun eski zamanlarından gelen bu alışkanlıktan/gelenekten ben ve eminim benim gibi bir çok arkadaşım çok faydalandık. Ben de aynı düşünceyle forumdaş arkadaşlarımıza bir rehber/kaynak olması açısından bu tip yazıları zaman zaman paylaşıyorum. Bir nebze de olsa faydam dokunabilirse ne mutlu bana. Herkese şimdiden iyi okumalar ve keyifli hobiler dilerim.

Denizli içsularında (Akçay, Büyük Menderes, Dalaman Çayı) 6 familyaya ait (Anguillidae, Salmonidae, Cyprinidae, Gasterosteidae, Cyprinodontidae, Balitoridae) 14 takson belirlenmiş olup bunlardan 5 türün yapılan bilimsel çalışmalarda (kendi gözlemlerim de dahil) Dalaman Çayı’nda yaşadıkları tespit edilmiştir. Şimdi kısaca bu türlere değinelim,

[B]Leuciscus cephalus (Linnaeus, 1758)
Türkçe Adı: Tatlısu Kefali[/B]

Sazangiller (Cyprinidae) familyasına ait bir balık türüdür. Vücut kalın yapılı ve yanlardan hafif basıktır. Baş büyük ve üstten bakıldığında yuvarlağımsı görünüştedir. Gözler küçüktür. Ağız geniş ve hafif yukarıya doğru eğiktir. Dudaklar çok gelişmemiştir. Boyları en fazla 80 cm. ağırlığı ise 4 kg. kadar olabilir. Vücudun sırt kısmı koyu olup, mavi-yeşil renkte metalik yansımalar gösterir. Renk yan taraflara doğru gittikçe açılır ve karın kısmında sarı-beyaz bir görünüş kazanır. Dorsal, Kaudal ve Pektoral yüzgeçler renksiz; Ventral ve Anal yüzgeçler ise portakal sarısı renktedir (Resim 1). Vücudunu örten pulların uç kısmında küçük ve siyah renkli pigment taneleri görülür(Geldiay ve Balık, 1996).

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/120220261211211.jpg[/IMG]
[B]Resim 1.[/B] Leuciscus cephalus

Akarsuların yavaş akan kesimlerinde ve durgun gölcüklerde yüzeye yakın zonlarında büyük gruplar halinde yaşarlar. Omnivor karakterli bu balıklar genellikle her çeşit sucul böcekler, kurtlar, mollusklar, balık yumurtaları, çeşitli su bitkileri ve tohumları ile beslenirler. Çok yaşlı bireyler predatör özellik kazanarak genç balık yavrularıyla beslenirler (Geldiay ve Balık,1996).

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/120220261220191.jpg[/IMG][IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/120220261220551.jpg[/IMG][IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/120220261221541.jpg[/IMG]
Kepçeme kök diplerinden takılan henüz yumurta kesesi tüketilmemiş, 3cm’lik bir Tatlısu kefali yavrusu.

[B]Barbus plebejus escherichi (Steindachner, 1897)
Türkçe Adı: Bıyıklı Balık[/B]

Yine Sazangiller (Cyprinidae) familyasına ait bir balık olan Bıyıklı balığın vücudu nispeten alçak ve uzun yapılıdır. Baş uzun yapılı ve üst tarafı hafif kubbemsidir. Burun ucu sivridir. Ağız ventral konumlu ve atnalı şeklinde ve iyi gelişmiş dudaklarla çevrilidir. Ağız kenarında iki çift bıyık bulunur. Sırt kısmı koyu sarı, karın kısmı ise açık sarıdır (Resim 2). Baş dahil vücudun tamamı ve tüm yüzgeçler, düzensiz siyah ufak beneklerle kaplanmıştır (Geldiay ve Balık, 1996). Göl ve akarsularda yaşarlar. Akarsuların hızlı akan kumlu-çakıllı zeminli bölgelerinde otluk alanlarda bulunurlar.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/120220261224201.jpg[/IMG]
[B]Resim 2.[/B] Barbus plebejus escherichi

[B]Capoeta capoeta bergamae (Karaman, 1969)
Türkçe Adı: Siraz, Bergama Karabalığı
[/B]
Bir başka Sazangiller (Cyprinidae) familyası üyesi olan Siraz’ın vücudu uzunca yapılı ve yuvarlağımsıdır. Ağız transversal konumda olup, etli dudaklarla çevrilmiştir ve köşelerinde gayet kısa bir çift bıyık bulunur. Dorsal yüzgeç, burun ucundan ve kuyruk yüzgeci kaidesinden aşağı yukarı eşit mesafede başlar. Burun nispeten küt ve yuvarlaktır. Vücut rengi sırtta esmer-kahverengi, yan taraflar ve karın bölgesinde ise açık sarıdır. Bazen, özellikle sırt bölgesinde mor renkli yansımalar görülebilir (Resim 3). Henüz olgunluğa erişmemiş genç bireylerde vücudun üzerinde düzensiz dağılmış koyu renkli benekler görülebilirse de erginlerde bu özellik tamamen kaybolur (Geldiay ve Balık, 1996).

Akarsu ve göllerde yaşarlar. Akarsuların hızlı akan taşlık ve kayalık zonlarında, oksijence zengin olan sularda ve genellikle Barbus türleriyle birlikte bulunurlar. Ekonomik önemleri yoktur ancak vücutlarının iri olmasından dolayı halk tarafından sevilerek tüketilirler (Geldiay ve Balık, 1973; Şaşı, 2003).

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/120220261226141.jpg[/IMG]
[B]Resim 3. [/B]Capoeta capoeta bergamae

[B]Nemachilus angorae (Steindachner, 1897)
Türkçe Adı: Ankara çamur balığı[/B]

Ankara çamur balığının kuyruğu Corydoras çöpçüleri gibi, hamsi gibi çatallı iki bölümdür. 6-9 santimetreye kadar büyüyebilir. Çok sığ suların yüksek ısısına dayanabilir. Çok kirli sularda yaşayabilir. Ankara çamur balıkları kısa bir süre için oksijen kıtlığı içinde yaşayabilirler. Zaten bu kabiliyetlerinden dolayı onları çok küçük göllerde ve su birikintilerinde bile bulmak mümkündür.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/120220261227511.jpg[/IMG]
[B]Resim 4. [/B]Nemachilus angorae

[B]Gasterosteus aculeatus (Linnaeus, 1758)
Türkçe Adı: Dikence Balığı[/B]

Vücut yanlardan yassılaşmıştır. Sırt kısmında ve özellikle Dorsal yüzgecin önünde ikisi uzun, sonuncusu kısa 3 kemik diken bulunur. Vücudun yan taraflarında 30-35 civarında küçük kemik plaklar vardır. Boyları en fazla 10 cm olur. Vücut rengi özellikle üreme döneminde daha süslü bir görünüş kazanır. Özellikle erkeklerin karın ve göğüs kısımları kırmızımsı-esmer, sırt kısımları ise parlak mavi bir renk alır. Dişide ise karın bölgesi bakır rengi beneklerle süslenir (Resim 5). Normal zamanlarda vücudun genel rengi sırtta griesmer, karın bölgesinde kirli-beyaz görünüştedir (Geldiay ve Balık, 1996).

Genelde vejetasyonu bol bitkilerin bulunduğu ortamları tercih ederler. Yumurta bırakmak için yuva kurarlar. Özellikle su bitkilerinden yuva kurarlar. Yavrular güvenilir bir duruma gelene kadar erkekler nöbet tutarlar. Başlıca besinlerini kurtlar, copepodlar, balık yumurta ve larvaları oluşturur (Geldiay ve Balık, 1996).

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/120220261229111.jpg[/IMG]
[B]Resim 5. [/B]Gasterosteus aculeatus

[B]Kaynak:[/B] Vedat Yeğen, Süleyman Balık, Erdal Bilçen, Hasan M. Sarı, Rahmi Uysal, Abdülkadir Yağcı (2008). "Denizli İli Akarsularında Yayılım Gösteren Balık Türleri ve Bölgedeki Dağılımları" ,JournalofFisheriesSciences.com
[EDIT]Orhan76,2026-02-12 14:12:22[/EDIT]

Bu ayki sunumda Denizli İli Dalaman Çayı balıklarından özel bir yere sahip olduğunu düşündüğüm Dikence balığına [B](Gasterosteus aculeatus)[/B] değineceğim.

Üç dikenli balık olarak da adlandırılan Dikence ( Gasterosteus aculeatus ), 30°N'nin kuzeyindeki çoğu iç ve kıyı sularına özgü bir balıktır (Şekil 1). Uzun zamandır birçok nedenden dolayı bilimsel çalışmaların konusu olmuştur. Yaşam alanı boyunca büyük bir morfolojik çeşitlilik gösterir; bu da evrim ve popülasyon genetiğiyle ilgili sorular için idealdir. Birçok popülasyon anadromdur (deniz suyunda yaşar ancak tatlı veya acı suda ürer) ve tuzluluk değişimlerine karşı çok toleranslıdır; bu da fizyologlar için ilgi çekici bir konudur. Biz bu türlere genel olarak ‘Örihalin’ balıklar diyoruz. Tıpkı bazı ‘Ekstremofil’ balıklar gibi (ekstremofil bir balık örneği için bknz. ([URL]https://www.akvaryum.com/Forum/ekstremofil_bir_ciklette_eko-morfolojik_degisimler_k1014378.asp[/URL]) bu tür mensupları da özellikle genetik araştırmacıların dikkatini çekmektedir. Ayrıntılı üreme davranışları sergiler (bölge savunma, yuva yapma, yumurtalara ve yavrulara bakma) ve sosyal olabilir ( üreme mevsimi dışında sürüler halinde yaşar), bu da onu balık etolojisi ve davranışsal ekolojide popüler bir araştırma konusu haline getirir. Avcılara karşı adaptasyonları, konak-parazit etkileşimleri, duyusal fizyolojisi, üreme fizyolojisi ve endokrinolojisi de çokça incelenmiştir. Bu çalışmaları kolaylaştıran şey, üç dikenli balığın doğada (30°N'nin kuzeyi) kolayca bulunabilmesi (kastedilen bizim Coğrafyamız değildir, Türkiye Coğrafyası’nda bilinen habitatı Dalaman Çayı’dır) ve akvaryumlarda kolayca beslenebilmesidir.

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/180320261421041.jpg[/IMG][IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/180320261421181.jpg[/IMG]
[B]Şekil 1.[/B] Farklı kaynaklardan Dikence balığının Dünya üzerindeki yayılma alanları.

Bu tür bazen 8 cm uzunluğa ulaşabilir, ancak olgunlukta 3-4 santimetre uzunluk daha yaygındır. Vücut yanlardan basıktır. Kuyruğun tabanı incedir. Kuyruk yüzgecinde 12 ışın bulunur. Sırt yüzgecinde 10-14 ışın vardır; sırtında balığa adını veren üç diken bulunur (bazı bireylerde sadece iki veya dört diken olabilir). Üçüncü diken (sırt yüzgecine en yakın olan) diğer ikisinden çok daha kısadır. Her dikenin arkası ince bir zarla vücuda bağlıdır. Anal yüzgeçte 8 ila 11 ışın bulunur. Pelvik yüzgeçler sadece bir diken ve bir ışından oluşur. Tüm dikenler dik pozisyonda kilitlenebilir, bu da balığın bir avcı tarafından yutulmasını son derece zorlaştırır. Göğüs yüzgeçleri büyüktür ve 10 ışına sahiptir. Vücutta pul bulunmaz, ancak sırt, yanlar ve karın bölgesinde kemikli plakalarla (zırhlarla) korunur. Sadece bir ventral plaka mevcuttur, ancak yan plakaların sayısı dağılım aralığı ve habitat tipleri arasında büyük ölçüde değişir; normalde deniz popülasyonlarında daha yüksektir (bazı tatlı su popülasyonlarında yanal plakalar tamamen bulunmayabilir) (Şekil 2.)

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/180320261422581.jpg[/IMG][IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/180320261423371.jpg[/IMG][IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/180320261424121.jpg[/IMG]
[B]Şekil 2.[/B] Dikence Balığı (Gasterosteus aculeatus)

Ocak ayında (2019) Evolution Letters Dergisi’nde çıkan bir çalışmaya göre benzer çevresel koşullarda yaşayan Dikence Balığı (Gasterosteus aculeatus) izole popülasyonlarına (belirli bir zaman ve mekanda aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluk) ait genetik analizler bu balık popülasyonlarının benzer şekilde gelişim gösterdiğini ortaya koydu. Bu da ‘Paralel Evrim’ denilen olguyu gündeme getirdi. Pek iyi bu ‘Paralel Evrim’ dediğimiz fenomen neydi?

Paralel evrim, birbirinden farklı olup ancak yakın bir ortak atayı paylaşan türlerin yine birbirlerinden bağımsız, fakat benzer şekilde evrimleşmesi olarak ifade edilmektedir. Burada benzer çevresel seçilim baskısından (belli bir türdeki bireylerin hayatta kalma ve üreme başarılarını arttırmak amacıyla gösterdikleri çeşitli faktörler) dolayı uzun süre aynı bölgede yaşanması sonucu benzer yapısal özelliklerin gelişimi söz konusu. Bu evrimsel süreçte canlılar gösterdikleri ortak özellikleri, özellikle genetik düzeyde de ifade ettikleri için, benzer seçilim süreçlerinde benzer evrimsel değişiklikler meydana getirmektedir.

Doğada birbirlerinden bağımsız olarak aynı özellikleri ortaya çıkaran pek çok canlı mevcut. Burada benzer çevresel koşullara yukarıda açıklandığı gibi benzer şekilde adaptasyon mekanizmasının işlenmesi önemli rol oynamaktadır. Ancak böyle benzer popülasyonların genetik varyantlarının evriminde bu mekanizmanın işleyişi henüz çok iyi aydınlatılmadı. Basel Üniversitesi’nden ve Nottingham Üniversitesi’nden oluşan araştırma grubu yaptıkları bir çalışmayla dikence balığı genomunu inceleyerek paralel evrimin genetik alt yapısına ışık tutuyorlar.

Dikence balığı, evrim çalışmalarında oldukça popüler olan bir model organizma. Çünkü bu balık çok farklı habitatlara adapte olmayı başarmış ve türlerin ortak ataları (ki okyanusta yaşıyorlar) bugün hala varlığını sürdürmekte. Araştırmacılar da bütün bu özellikleri nedeniyle model organizma olarak birden fazla sayıda dikence balığı popülasyonu ile çalışmışlar.

Habitat olarak ise bu balıkların 8000-10000 yıl önce (son Buzul Çağından sonra tatlı sularda kalanlar) kendilerine habitat olarak seçmiş oldukları North Uist Adası’ndaki çeşitli bazik ve asidik göller (Şekil 3A) ile denizlerdeki ataları ele alınmıştır. Habitatlar arasındaki pH ve kalsiyum konsantrasyonuna ilişkin farklılıklar Şekil 3B’de gösterilmiştir. Bilindiği üzere asidik göller, bazik göllere kıyasla denizlerden daha farklı bir ekolojik sisteme sahiptir. Bu da asidik göllerde yaşayan balıkların fenotipik (genetik yapı ve çevre etkisi sonucu ilgilenilen özellik bakımından canlıda ortaya çıkan durum) olarak denizlerde yaşayan atalarına göre çok farklılaştığını ortaya çıkarıyor. (Şekil 3)

Çalışmada balıklar üzerinde bazik ve asidik göllerdeki ayrımların çeşitli özellikler üzerinde göstermiş olduğu ekolojik ve fenotipik paralelliğin, genom düzeyinde de temsil edilip edilmediği araştırılmıştır. Her üç habitattan alınan alınan örneklerle yapılan SNP (Single Nucleotide Polimorphism - Tek Nükleotid Polimorfizmi; DNA dizisinde tek nükleotid değişikliği sonucu meydana gelen çeşitlilik) analizlerine göre bu durumun cevabı bulunmuştur. Elde edilen veriler ışığında asidik göllerde yaşayan balıkların atalarıyla daha az sayıda ortak özelliğe sahip olduğu, ancak bazik göllerde yaşayan balıkların ise atalarıyla daha fazla sayıda ortak özelliğe sahip olduğu sonucuna varılmış. (Şekil 3)

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/180320261429241.jpg[/IMG]
[B]Şekil 3.[/B] Çalışılan dikence balığı popülasyonları ve habitatları. (A) İskoçya’nın North Uist Adası’ndaki bazik (mavi) ve asidik (kırmızı) göllerin coğrafik dağılımı. Gri oklar denizlere ait dikence balığı örneklerinin toplandığı kıyı lagünlerini göstermektedir. (B) Çalışılan bölgelerdeki habitatların pH, kalsiyum konsantrasyonu ile bireylerin yanal plak sayısı, sırttaki diken sayısı ve pelvik kompleks varlığı (%) özelliklerine ilişkin ortalama değerler. (C) Habitat çeşitlerine göre dikence balığı ekotipleri (Aynı hayvan türüne ait toplulukların çevresel yalıtım sonucu değişik evrimsel etkiler altında farklılaşması ile oluşan alttürler). (Haenal vd., 2019’dan düzenlenerek alınmıştır.)

Sonuç olarak, North Uist Adası’ndaki hem doğu hem de batı göllerinde çalışılan birden fazla balık popülasyonu sonuçları şunları göstermiş: Balıklar birbirlerinden bağımsız olarak fakat benzer şekillerde alkalik ya da asidik habitatlara adapte olmuşlardır. Ayrıca balıkların habitatlara göre gözlemlenen farklı özelliklerinin yine genetik havuzlarındaki benzer değişimler sonucu ortaya çıktığı gösterilmiştir. Araştırmacıların burada çalışma sonuçlarına bağlı olarak özellikle vurguladığı nokta şudur: Belli özelliklere sahip habitatlarda görülen genom değişimleri evrimi tahmin edebilmeyi sağlayabilir.

Denizlerde yaşayan dikence balığı atalarıyla yapılan genetik analizler, asidik ya da bazik sulara adapte olmayı kolaylaştıran genetik varyantların, hepsinin atasal genomlarda bulunduğunu göstermiştir. Dolayısıyla ortaya çıkan benzer yaşam formları rastgele ortaya çıkmamış; genomda zaten mevcut olan avantajlı konumdaki genetik varyantların öngörülebilir bir şekilde sıralanmasıyla farklı popülasyonlarda birbirlerinden bağımsız olarak meydana gelmiştir.

Dikence balığının atasal özelliklerinden bahsetmişken bu türün en eski fosil örneklerinden biri olan G. doryssus‘ a değinmeden konuya devam etmemeliyiz. Üç dikenli balık, 10 milyon yıldan fazla bir süredir morfolojik olarak değişmeden kalmış oldukça eski bir tür gibi görünüyor. Türün en eski kaydı, Kaliforniya'daki Monterey Formasyonu'nun Alta Mira Şeyli'nden olup, modern G. aculeatus kompleksine esasen özdeş görünen eklemli bir iskeleti korumaktadır. Biraz daha genç bir örnek, yine Monterey Formasyonu'na ait olan Lompoc'taki diyatomit yataklarından bilinmektedir . Her iki örnek de deniz yataklarından bilinmektedir ve bu da denizel veya anadrom bir yaşam tarzını düşündürmektedir. Üç dikenli balığın Miyosen'de bulunması, üç dikenli balık kompleksinin bu noktadan önce siyah benekli dikenli balıktan ayrılmış olması gerektiğini düşündürmektedir.
Üç dikenli balığın ikonik evrimsel özellikleri, izole ortamlarda hızlı evrim, zırh ve pelvisin küçülmesi ve farklı nişlere ekolojik bölünmeler de dahil olmak üzere, Gasterosteus soyunun uzun süredir devam eden bir eğilimi gibi görünmektedir. Bu özelliklerin tümü, ABD'nin Nevada eyaletindeki Truckee Formasyonu'nun Miyosen dönemine ait tatlı su yataklarından bilinen ve birkaç bin yıl boyunca hızlı evrim ve morfolojik değişime uğramış bir fosil dikenli balık olan Gasterosteus doryssus'ta mevcuttur (Şekil 4).

[IMG]https://foto.akvaryum.com/fotolar/240492/180320261430451.jpg[/IMG]
[B]Şekil 4.[/B] Fosil türü G. doryssus, G. aculeatus ile yakından ilişkilidir ve hızlı evrime yönelik çok benzer bir eğilim göstermiştir.

Burada anahtar kelime ‘hızlı evrim’ dir. Öyle ki bazı araştırma ve yorumlarda balığın yaşadığı habitata göre zırh bölgesinde değişimler, (zırh plaka sayısının veya boyutunun azalması gibi) , üçüncü sırt dikenin giderek küçülmesi, pelvik yüzgeç kaybı (tıpkı bazı Midas cikletlerde olduğu gibi) vb. hızlı adaptasyonlar ve morfolojik değişimlerin onu şu anki Gasterosteridae (Dikenli Balıklar Ailesi) Familyasından hiç de geç olmayan bir zamanda (belkide biyolojik/jeolojik olarak birkaç bin yıl içinde) Cichlidae Familyasına (Ciklet Balıkları Ailesi) taşıyabileceğini belirtmektedirler (kendi okumalarımdan).

Halihazırda konuya ilgi duyanlar için balık üzerinde yapılan çeşitli araştırmaların linklerini bırakıyorum,

[URL]https://www.broadinstitute.org/stickleback/stickleback-genome-project[/URL]
[URL]https://alaskastickleback.com/the-experiment-1[/URL]
[URL]https://www.mpg.de/17386061/sticklebacks-evolution-adaptation[/URL]
[URL]https://ws-stickleback.ru/en/our-projects-en/[/URL]
[URL]https://orbit.dtu.dk/en/projects/stickleback-gasterosteus-aculeatus-fishery-development-from-biolo/[/URL]

Çoğu 30 Kuzey Paralel’in üzerinde Dikence balığı habitatlarına sahip ABD, Rusya, Danimarka, Almanya vb. ülkelerin pek çok başka araştırmaları da mevcut. Bu yazıda amacım bilimsel olarak böylesine önemli bir türün ülkemizde şu ana kadar bilinen ilk ve tek varlığının bahsi geçen Dalaman Çayı’nda bulunmasına dikkat çekmekti. Umarım bu tür ülkemizde nadir varlığını sürdürmeye devam eder.
________________________________________
Kaynaklar:
• Haenal, Q., Roesti, M., Moser, D., MacColl, A. D. C. ve Berner, D. (2019). University of Basel Predictable genome-wide sorting of standing genetic variation during parallel adaptation to basic versus acidic environments in stickleback fish. Evolution Letters, 1-15. DOI: 10.1002/evl3.99
• https://en.wikipedia.org/wiki/Three-spined_stickleback [EDIT]Orhan76,2026-03-18 15:08:23[/EDIT]